3 (27)

640080-80581500
13716005588000
فصل اول
کلیات و چهارچوب تحقیق
مقدمه:
طی چند دهه اخیر حجم تجارت الکترونیک جهان در اثر تحولات گسترده فناوری اطلاعات و ارتباطات، رشد قابل توجهی داشته است. در این میان بانک‌ها با حرکت بسوی بانکداری الکترونیکی و عرضه خدمات مالی جدید نقش قابل توجهی در افزایش حجم تجارت الکترونیکی داشته‌اند. از سوی دیگر افزایش نیروهای حاضر در صحنه رقابت جهانی در صنایع مالی و به ویژه بانکداری و تداوم تقاضا و تنوع نیازهای مشتریان موجب رویکرد بانک‌ها به استفاده از مکانیزم‌های تجارت الکترونیکی از قبیل اینترنت و شبکه جهانی وب به منظور ارائه خدمات بانکداری الکترونیکی شده است. رقابت یکسان و نگهداری و جذب مشتری از جمله مزایای بانکداری الکترونیکی در کوتاه مدت است. همچنین مدیریت اطلاعات، هدایت مشتریان به سوی کانال‌های مناسب جزء مزایای میان مدت آن است و از جمله مزایای بلند مدت آن نیز کاهش هزینه پردازش معاملات و ایجاد درآمد می‌باشد.
مهمترین خدمات بانکداری الکترونیکی که امروزه در سطح جهان ارائه می‌شود: عبارتند از اطلاع رسانی در مورد حساب‌های مشتریان، انتقال وجوه بین حساب‌ها، خرید و فروش سهام، خرید و فروش ارز، انجام خدمات اعتبارات اسنادی و ایجاد مسیر ایمن برای ارتباط بین بانک و مشتریان. استقرار تجارت الکترونیکی در کشور، ورود به بازارهای جهانی و عضویت در سازمان‌هایی نظیر WTO، نیازمند نظام بانکی کارآمد و به روز است.
با درک این ضرورت‌ها سیاست تجارت الکترونیکی کشورمان بانک مرکزی را موظف کرد که تا پایان سال 1381 برنامه سخت افزاری و عملیاتی لازم را برای راه اندازی و بکارگیری وسیع بانکداری الکترونیکی و انتقال الکترونیکی وجوه فراهم آورد. در طی 3 سال گذشته برخی از روش‌های ارائه خدمات بانکداری الکترونیکی نظیر ماشین‌های خودپرداز و کارت‌های اعتباری در نظام بانکی کشور مورد استفاده قرار گرفته، اما بدیهی است چنین اقداماتی برای استقرار بانکداری و تجارت الکترونیکی کفایت نمی‌کند.
برای نمونه در ایالات متحده، در سال 2001، 8/25 میلیون تن، در سال 2002، 5/27 میلیون تن، در سال 2003، 5/28 میلیون تن به روش‌های الکترونیکی و از راه دور به کار می‌پرداخته‌اند و پیش بینی شده که در سال 2020، این شمار به 64 میلیون‌تن برسد.
بانکداری الکترونیکی نیز دست آورد این پیشرفت‌ها است. بدین منظور که هر مشتری بتواند از راه دور، خدمات بانکی دلخواه خود، مانند نقل و انتقال وجه و بررسی حساب را انجام دهد. از این رو خدمات الکترونیکی نوین بانکی مطرح گردیده و امکانات و قابلیت‌هایی برای مشتریان فراهم شده که در چارچوب آنها، بهره گیری از خدمات بانکی از دور، امکان پذیر باشد.
موضوع تحقیق:
موضوع تحقیق «بانکداری الکترونیکی، خدمات نوین بانکی و گسترش و توسعه کارت‌های اعتباری» می‌باشد. در این تحقیق پژوهشگر بر آن است که نقش بانکداری الکترونیکی و خدمات نوین آن را به عنوان جایگزینی مناسب برای بانکداری سنّتی با هدف تجهیز منابع به صورت بهینه تر و نوین‌تر به کنکاش بگذارد.
تبیین موضوع:
هنگامی که از بانکداری الکترونیکی سخن می‌رود، منظور این است که شرکت‌های اینترنتی و مؤسسات مالی با هم مشارکت کنند تا خدمات مالی که نیازهای مشتریان را برآورده کرده، به بهره‌مندی بالاتر و درآمد بیشتر و به دست آوردن گسترده‌تر بازار بیانجامد، فراهم آورند. بانکداری الکترونیکی برای مشتریان بانک‌ها و مؤسسات مالی، روش الکترونیکی جایگزین و نوینی برای دسترسی بهتر به حساب‌ها، پرداخت قبوض، مدیریت دارائی و استفاده از دیگر خدمات است.
هم اکنون بانکداری الکترونیکی در بخش خدمات بانکداری خرد، بسیار نیرومندتر ظاهر شده است. هر چند که ارائه بانکداری کلان بر پایه وب نیز رو به گسترش است.
جهان آینده، جهان مجازی است و بهترین استراتژی برای رقابت و عقب نماندن از صفحه جهانی مجهز شدن به تکنولوژی اطلاعات و ارائه خدمات الکترونیکی است. بانک‌ها نیز بعنوان مؤسسات مالی که رضایت و علایق مشتری و ارائه خدمات مورد انتظار مشتری به ایشان اهمیت زیادی دارد از این قاعده مستثنی نیستند و برای اینکه بتوانند در صحنه رقابت حضور داشته و مشتریان خود را از دست ندهند باید دنیای جدید را درک کنند و بتوانند خدمات بانکی خود را به صورت الکترونیکی ارائه دهند. بحث بانکداری الکترونیکی از آن رو جدید است که ارائه خدمات الکترونیکی مد نظر است؛ تفاوت این دو در تعریف اتوماسیون بانکی و بانکداری الکترونیکی است. در اتوماسیون بانکی شعب مجهز به کامپیوتر می‌شوند و در مقابل افراد رایانه قرار می‌گیرد، اما وقتی می‌خواهید چک را نقد کنید باز هم باید همان دو امضای سیستم سابق وجود داشته باشد. اما در بانکداری الکترونیکی زیر ساخت بانک بطور کامل عوض می‌شود. ضمن این که بانکداری الکترونیک دارای شاخه‌های مختلفی مانند سوئیفت، بانکداری اینترنتی، پول الکترونیکی یا کارت‌های بانکی است.
بطور کلی از چهار انگیزه عمده جهت بکارگیری سیستم انتقال الکترونیکی وجوه یا EFT که دستگاه‌های خودپرداز یا ATM یکی از ابزار آن می‌باشد نام برده می‌شود که عبارتند از:
1ـ تمایل مؤسسات مالی به حفظ و افزایش سپرده‌ها، که این امر می‌تواند با توجه به مزایایی چون کاهش وابستگی مشتری به یک شعبه خاص، استفاده از خدمات بانکی در ساعات غیر اداری ، در نتیجه کاهش نیاز به نگهداری و نقل و انتقال وجه نقد و همچنین ایجاد احساس رضایت در مشتری به خاطر استفاده از خدمات نوین و عدم برخورد با پرسنل خسته و عبوس بانک نام برد.
2ـ تمایل مؤسسات مالی به کنترل هزینه‌ها به وسیله تغییر ساختار آنها از کاربر به سرمایه‌بر، که این مهم، با محول کردن بعضی از پرداخت‌ها به خصوص پرداخت‌های جزئی غیر درآمدزا و بعضی از نقل و انتقالات بین حساب‌ها به سیستم‌های اتوماتیک، قابل حصول می‌باشد.
3ـ تمایل مؤسسات به اعمال کنترل بیشتر بر پرداخت‌ها، که این امر با کاهش قابل توجه زمان انجام فرآیند پرداخت در سیستم‌های خودکار در مقایسه با سیستم‌های دستی حاصل می‌آید.
4ـ تمایل مؤسسات مالی به افزایش درآمد به وسیله ارائه خدمات کارمزدی از طریق این سیستم‌ها.
اینها انگیزه‌هایی هستند که در هنگام سرمایه‌گذاری مد نظر مؤسسات مالی بوده و در راه دستیابی به این اهداف تلاش می‌نمایند.
نخستین مسئله‌ای که در این پروژه مطرح است و مسئله اصلی این است که آیا ارائه خدمات بانکداری به مشتری از طریق بانکداری الکترونیکی می‌تواند هزینه‌های عملیاتی را کاهش و درآمدهای عملیاتی را افزایش دهد یا نه؟
و دومین مسئله این که تأثیر بکارگیری دستگاه‌های خودپرداز بر جذب سپرده و ساختار هزینه‌ها چگونه است؟
کارت پول بانکی جدیدترین سوغات غرب به ایران بوده که با خوش آمدگوئی بسیار روبرو شده است. کارت‌های بانکی در انواع گوناگون خود هر یک دارای کاربرد و مزایای خاص‌اند که کاربرد هر یک در کشور ما تا چه اندازه است، مسئله‌ای است که جای تعمق دارد.
پول الکترونیکی بزرگترین انقلاب در نظام پولی پس از مقرر نمودن طلا به عنوان پشتوانه پول محسوب می‌شود. گسترش شبکه اطلاعات به کمک تکنولوژی، ایجاد شبکه‌های به هم پیوسته ماهواره‌ای، استفاده از طول موج‌های جدید بی‌سیم و سیستم‌های دیجیتالی با ماهیت باز اینترنت و بزرگراه‌های اطلاعاتی،‌تحولی ژرف و شگرف را به دنبال خواهد داشت. بدین خاطر هر چه زمان می‌گذرد بر تعداد ابزار پذیرش کارت اضافه می‌شود و دارنده کارت حق خریدهای جزئی‌تر و روزانه مثل نشریات و روزنامه‌ها را (در کشورهای توسعه یافته) از طریق کارت خریداری می‌کند.
طبیعی است که در این مقوله، موانع و مشکلات زیادی نیز در روند گسترش بانکداری الکترونیکی و انتقال الکترونیکی وجوه EFT در کشورمان وجود دارد که به آنها پرداخته شده است.
چارچوب نظری:
نظر ارائه شده در این پروژه در چارچوب فعالیت‌های بانکی با محوریت تجهیز منابع و ارائه خدمات کیفی‌تر به مشتریان بوده و به کارت‌های اعتباری به دیده یک ابزار کار برای پیشبرد اهداف نگریسته و محقق سعی کرده تا آن را وسیله‌ای برای جذب مشتری قرار دهد.
برای درک مفهوم جذب مشتری و تجهیز منابع به وسیله بانکداری الکترونیکی باید فرآیندهایی را مد نظر قرار داد که عبارتند از:
1ـ درک مفهوم بانکداری الکترونیکی و نقش خدمات ارائه شده در تحقق آن
2ـ جمع آوری و تجزیه تحلیل اطلاعات مربوط به نقاط ضعف و قوت آن
3ـ تعیین اهداف و راهبردهای اجرائی
در فصول دیگر به کارت‌های بانکی که در حال حاضر به دلیل تأثیر مثبتشان بر افزایش کارآیی شبکه‌های بانکی و کاهش هزینه‌های جاری آنها نقش مهمتری را در گردش عملیات‌های در سطح ملی و بین‌المللی پیدا نموده‌اند به عنوان یک ابزار مهم نگریسته می‌شود.
ادبیات کارت‌های اعتباری روز به روز غنای بیشتری یافته و تحولات فن‌آوری الکترونیکی تأثیر بسزایی در آن ایجاد نموده است. به طور کلی در این نوشتار سعی گردیده تا به شناخت انواع مختلف آن پرداخته شود تا از کلیه جهات با آن آشنایی پیدا کنیم.
اهمیت و ضرورت تحقیق:
رقابت در عرصه جهانی و حفظ بقای نظام بانکداری کشورمان یکی از مهمترین مسائل اقتصادی کشور محسوب می‌شود. راه‌های توسعه باید از طریق مطالعه جنبه‌های کاملاً متفاوت و کاملاً مرتبط صورت گیرد. یکی از جوانب متمرکز بر تکنولوژی و دیگری متمرکز به پول می‌باشد. هر دو جنبه در زمان‌های مختلف متأثر از عوامل زیادی بوده و هر دو روند تغییر و تحول سریع را طی نموده‌اند. ایجاد شعب متعدد و افزایش تعداد چک‌های صادره موجب پیچیدگی و افزایش حجم ثبت‌ها و نگهداری حساب‌ها و پردازش آنها توسط حسابداری بانک شده است. بانک‌های نوین در جستجوی دستیابی به امکانات و توسعه سیستم‌های کامپیوتری هستند که بتوانند وظایف کارکنان بانک را که با چک سر و کار دارند و پرسنلی که مانده حساب‌ها را محاسبه می‌نمایند، انجام دهد. هم اکنون به کارگیری ماشین‌های خودکار تحویلداری، مقدّمات اوّلیه جهت سوق دادن اداره چک‌های کاغذی به سمت بانکداری الکترونیکی را فراهم آورده است.
سپرده‌ها ابتدائی‌ترین و مهمترین اقلام تشکیل دهنده بخش بدهی‌های ترازنامه یک بانک و منبع اصلی تأمین مالی به منظور اعطای تسهیلات و سرمایه‌گذاری بانک‌ها می‌باشند. از این رو تغییرات آنها با اهمیت بوده و باید به طور مستمر مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند.
سیستم‌های پرداخت خودکار، کنترل مؤسسات را بر پرداخت‌ها افزایش می‌دهند زیرا در مقایسه با سیستم‌های فعلی زمان انجام فرآیند پرداخت بسیار کوتاهتر است و این عملکرد لحظه‌ای سیستم تا حد بسیار زیادی از وقوع اشتباهات و تخلفات جلوگیری می‌نماید این بعد از موضوع را می‌شد تحت عنوان تأثیر بکارگیری دستگاه‌های خودپرداز و خدمات نوین بانکداری بر جنبه‌های کنترلی پرداخت و امنیت آن مورد بررسی قرار داد. اما به علت گسترده شدن بیش از حد موضوع از این کار صرفه نظر گردید. امید است از سوی محققی دیگر، بعنوان یک تحقیق مستقل مورد بررسی قرار گیرد.
اهداف تحقیق:
هدف محقق از انتخاب موضوع آن بوده است که با بررسی تأثیر استفاده از بانکداری الکترونیکی و خدمات مرتبط با آن از قبیل دستگاه‌های خود پرداز و تلفن بانک بر جریان جذب سپرده و بهای تمام شده خدمات بانکی و تجزیه و تحلیل نتایج حاصله، کاری هر چند کوچک در زمینه ایجاد سابقه در مورد بکارگیری این ابزار در بانک‌های ایرانی بوجود آید. به امید آنکه در تصمیم گیری‌های آینده مثمر ثمر واقع شود.
ضمن در نظر داشتن هدف اساسی فوق چند هدف دیگر نیز مد نظر بوده است:
1ـ معرفی بهتر بانکداری الکترونیکی و خدمات مالی نوین و شناخت مزایا و معایب ناشی از بکارگیری آنها
2ـ جلب توجه کارشناسان امور بانکی و دست‌اندرکاران برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری بانک‌ها به اهمیت تأثیر کاربرد این ابزار بر عملکرد بانک‌ها
3ـ نوآوری در خدمات و پاسخگویی به نیاز مشتریان با بهترین کیفیت
سابقه و پیشینه تحقیق:
پژوهش‌های مرتبط در زمینه موضوع، موجود است که ذیلاً به آنها اشاره می‌شود:
1ـ «بررسی روش‌های حسابداری در بانکداری الکترونیکی و مقایسه آن با روش‌های سنتی» عنوان پایان‌‌نامه‌ای است که در سال 82-1381 به کوشش خانم میترا رجبی با راهنمایی آقای دکتر کامبیز فرقاندوست حقیقی و مشاوره آقای دکتر پرویز هوشمندان در مؤسسه عالی بانکداری ایران انجام شده است.
2ـ «بررسی تأثیر استفاده از دستگاه‌های خودپرداز بر جذب سپرده و بهای تمام شده خدمات بانک سپه سال 1377-1375» به کوشش آقای رضا انوری نیا، با راهنمایی جناب آقای مصطفی علی مدد و مشاوره جناب آقای رحمت‌ا... دلگشایی در مؤسسه عالی بانکداری ایران انجام شده است.
3ـ «بررسی عوامل مؤثر بر بهبود ساختار مالی بانک‌های تجاری کشور» عنوان تحقیقی است که در مهرماه سال 1376 به کوشش آقای غلام سوری با راهنمایی آقای دکتر سید ابوالفضل دلقندی و مشاوره آقای علی یاسری در مؤسسه عالی بانکداری ایران انجام شده است.
4ـ «بررسی نحوه بازاریابی از طریق کارت‌های اعتباری» عنوان تحقیقی است که در اردیبهشت 1383 به کوشش آقای ابوالفضل شعبانی فر با راهنمایی آقای حسین زاده در دانشکده علمی – کاربردی پست و مخابرات انجام شده است.
علل انتخاب موضوع:
تأکید بر استفاده از خدمات نوین بانکداری از طریق کارت و اینترنت و مزایای بالقوه این وسایل، باعث شده است که بانک‌ها وجوه قابل ملاحظه‌ای را در این امر سرمایه گذاری نمایند. آمارهای ارائه شده در این زمینه از سوی بانک‌های مختلف نیز، نمایانگر افزایش روزافزون بکارگیری کارت‌های هوشمند و اعتباری (با‌ نام‌های مختلف)، نصب و گسترش دستگاه‌های خودپرداز و دستگاه‌ پایانه فروش POS و بهره‌مندی از آنهاست که در قسمت ضمیمه پایان‌نامه به آن اشاره شده و نمودارهای مربوطه تنظیم و ارائه گردیده است. بطور خلاصه مهمترین علل انتخاب موضوع عبارتند از:
الف ـ تأثیربکارگیری خدمات نوین بانکداری الکترونیکی بر عملکرد و صورت‌های مالی بانک‌ها
ب ـ تأثیر بکارگیری خدمات نوین بانکداری بر منافع بانک‌ها و مشتریان
پ ـ کاربردی بودن موضوع
ت ـ نو بودن موضوع در سیستم بانکی کشورمان
ث ـ افزایش تعداد استفاده کنندگان از این خدمات
ج ـ علاقه محقق به موضوع
فرضیات تحقیق:
بانک‌ها در استفاده از خدمات نوین بانکداری اهدافی مانند جلب و جذب مشتری بیشتر به وسیله ارائه خدمات مطلوبتر و کاهش هزینه‌های ارائه خدمات بانکی به وسیله تغییر و تعدیل ساختار آنها را دنبال می‌کنند. حال مسئله اصلی این است که آیا بانک‌ها در نیل به این هدف موفق بوده‌اند؟
الف ـ فرض اهم:
1ـ ارائه خدمات بانکداری به مشتری از طریق بانکداری الکترونیکی می‌تواند هزینه‌های عملیاتی را کاهش و درآمدهای عملیاتی را افزایش دهد.
ب ـ فرض‌های فرعی:


با توجه به فن آوری‌های نوین بانکداری، نیازی به افزایش شعب بانک‌ها وجود ندارد.
بانکداری الکترونیکی می‌تواند جایگزینی مناسب برای بانک‌های سنتی باشد.
گسترش خدمات نوین بانکداری الکترونیکی باعث جذب مشتری و افزایش جذب سپرده بانک‌ها می‌شود.
قلمرو تحقیق:
قلمرو زمانی: کار پژوهش و تحقیق پیرامون پایان‌نامه در سال 85-1384 صورت گرفته است.
قلمرو مکانی: شاید مناسب‌تر آن بود که جهت بالا بردن قابلیت تعمیم نتیجه تحقیق، قلمرو مکانی کلیه شعب بانکی تعیین می‌شد. اما به علت محدودیت در عدم دسترسی به کلیه شعب این امر امکان پذیر نبود. لذا تصمیم گرفته شد چند شعبه از بانک‌های مختلف سطح شهر تهران بصورت تصادفی، به عنوان قلمرو مکانی انتخاب گردد.
قلمرو موضوعی: موضوع اصلی تحقیق بانکداری الکترونیکی و خدمات نوین بانکداری بوده و در این راه از نظرات کارشناسان خبره بانکداری استفاده شده است.
روش تحقیق:
تحقیق کتابخانه‌ای:‌ در تحقیق کتابخانه‌ای سعی گردید با مراجعه به منابع، نشریات، مقالات علمی مرتبط با موضوع، فصلنامه‌های بانکی، مجله‌های اقتصاد ایران ـ تکفا و تجارت الکترونیکی و رایانه اطلاعاتی درباره مباحث زیر جمع‌آوری گردد:
1ـ تاریخچه و چگونگی پیدایش بانکداری و بانکداری الکترونیکی در جهان و ایران
2ـ معرفی بانکداری الکترونیکی و خدمات نوین آن از قبیل دستگاه‌های خودپرداز (ATM)، تلفن بانک (Telephone Banking)، اینترنت بانک و موبایل بانک (Mobile Banking) و کارت‌های اعتباری و سوئیفت SWIFT
3ـ مشکلات و موانع گسترش بانکداری الکترونیکی و انتقال الکترونیکی وجوه (EFT)
تحقیق میدانی: برای آزمون هر یک از فرضیه‌ها، با مراجعه به برخی شعب بانکی و دفاتر مرکزی چند بانک دولتی و یک بانک غیر دولتی، سعی گردیده از نظرات صاحبنظران و کارشناسان بانکی و نیز مشتریان آنها در تکمیل پرسشنامه و نتیجه گیری استفاده گردد.
محدودیت‌های تحقیق:
محدودیت‌هائیکه در این تحقیق با آن مواجه بوده‌ام عبارتند از:
1ـ جدید و نوپا بودن بانکداری الکترونیکی در کشور که به تازگی پیاده و اجرائی شده است.
2ـ عدم فرهنگ سازی مناسب به عنوان گام اول در استقرار بانکداری الکترونیکی در کشور.
3ـ عدم اطلاع جامعه آماری (بخصوص مشتریان) از مفاهیم و کم و کیف موضوع تحقیق یکی دیگر از محدودیت‌های تحقیق است.
4ـ عدم امکان دسترسی به بعضی از اطلاعات و آمارهای موجود به علت مشکلات اداری
5ـ محدودیت در نیروی فنی متخصص
اصطلاحات مورد استفاده در پژوهش:
بانکداری الکترونیکی: شیوه نوین بانکداری است که در آن به مقیاس بسیار زیاد از فن آوری اطلاعات و ارتباطات استفاده می‌شود. در این شیوه بانکداری مکانیزم پرداخت و انتقال وجوه بصورت الکترونیکی صورت می‌پذیرد و استفاده از کاغذ به حداقل می‌رسد.
اتاق پایاپای خودکار: در نظام سنتی بانکداری به منظور نقل و انتقال وجوه بین بانک‌ها، اتاق پایاپای بانکی وجود دارد که اینکار را بر مبنای کاغذی انجام می‌دهد، در نظام جدید بانکداری الکترونیکی این فرآیند به صورت خودکار انجام می‌گیرد که به آن اتاق پایاپای خودکار می‌گویند.
انتقال الکترونیکی وجوه:‌ در پرداخت الکترونیکی یا انتقال الکترونیکی وجوه،‌اساساً عمل پرداخت بدون جابجایی فیزیکی پول و از طریق مخابره پیام الکترونیکی بین دو طرف با مشارکت یا بدون مشارکت یک یا بیش از یک واسطه انجام می‌گیرد.
پول الکترونیکی:‌ پول الکترونیکی را به نام‌های دیگر مثل پول دیجیتالی، وجه الکترونیکی، پول غیر قابل لمس، پول بر پایه اطلاعات نیز می‌شناسند. پول الکترونیکی عبارت است از بیت‌های موجود در حافظه کامپیوتر که دارای ارزشی برابر ارزش پول نقدی باشد و دارنده با توجه به پیشرفت‌های الکترونیکی، از آن می‌تواند مثل پول نقد استفاده کند.
ماشین‌های خودپرداز: ترمینال الکترونیکی که هر فرد با داشتن کارت مخصوص می‌تواند در طول 24 ساعت شبانه روز به آن مراجعه نماید و امور بانکی خود شامل دریافت وجه نقد،‌ سپرده گذاری، یا انتقال وجه بین حساب‌ها را با استفاده از شماره شناسایی شخصی (PIN) انجام دهد. ماشین‌های خودپرداز به عنوان مظهر بانکداری الکترونیکی در ایران شناخته می‌شود.
اینترنت:‌ شبکه‌ای بین‌المللی متشکل از شبکه‌ها و یک بزرگراه جهانی اطلاعات است. این شبکه جهانی افراد، دستگاه‌ها، سازمان‌های دولتی، مؤسسات عمومی و خصوصی و شرکت‌ها را به هم پیوند می‌دهد.
وب جهانی: شبکه‌ای جهان گستر که بر اینترنت قرار دارد و در عرصه‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. یکی از استفاده‌های آن جستجوی اطلاعات است و استفاده دیگر آن تجارت الکترونیکی است. وب جهانی وقتی که در تجارت استفاده می‌شود چنین تعریف می‌شود:
بازاری است که کالاها، اطلاعات و خدمات را برای فروش عرضه می‌نماید و خریداران می‌توانند به وسیله جستجوگرها این بازار را ملاحظه نمایند و در آن خرید نمایند.
مبادله الکترونیکی داده‌ها: شیوه‌ای است که تراکنش پیام‌های الکترونیکی را جایگزین تراکنش‌ها و پیام‌های کاغذی می‌نماید. از مبادله الکترونیکی برای مخابره الکترونیکی مدارک و اسناد مانند سفارش خرید، فاکتور، اعلامیه حمل، تأییدیه وصول کالا و سایر مکاتبات استاندارد بازرگانی بین طرفین تجاری استفاده می‌شود.
ماشین‌های نقطه فروش (POS): ماشین‌هایی هستند که معمولاً در فروشگاه‌های بزرگ، مراکز تجاری، هتل‌ها، فرودگاه‌ها و … مستقر هستند و به کاربر اجازه می‌دهد پرداخت صورتحساب‌های خرید کالا و خدمات خود را از طریق کارت انجام دهد. در این روش پرداخت، پول بلافاصله و یا با فاصله زمانی نسبتاً کوتاهی از حساب بانکی کاربر به حساب فروشگاه یا مرکز تجاری منتقل می‌شود.
انجمن جهانی مخابرات مالی بین بانکی (سوئیفت SWIFT)) : سوئیفت انجمن بین‌المللی است که به منظور تسهیل عملیات مالی بین بانک‌های بین‌المللی به وجود آمده است. هدف اولیه آن استاندارد کردن روش‌های ارتباطی بین‌ بانکی در سطح جهان بود. سوئیفت از آغاز تشکیل تا به حال توانسته است زیر ساخت‌های مورد نیاز را جهت انتقال اطلاعات مالی بین بانک‌ها در سطح جهان، بوجود آورد، به همین علّت هم مورد استقبال قرار گرفته است. بانک مرکزی ایران نیز ابتدا و سپس سایر بانک‌های ایران به تدریج به عضویت سوئیفت در آمدند. خدماتی که توسط سوئیفت ارائه می‌شود شامل تسویه حساب‌های مبالغ کوچک و بزرگ، انواع حواله‌ها، معاملات و مبادلات ارزی، انواع صورتحسابها و … می‌باشد.
640080-80581500
13716005588000
فصل دوم
مبانی نظری و
ادبیات موضوعی تحقیق

274320-106997500
128016022034500
بخش اول:
تاریخچه و چگونگی پیدایش
بانکداری الکترونیکی در جهان و ایران
تاریخچه و چگونگی پیدایش بانکداری:
بانکداری در جهان در عمل از زمانی آغاز شد که بشر به تولید کالا به منظور تجارت (غیر از معامله جنس به جنس) مبادرت ورزید. وصول مطالبات از مشتریان دور و نزدیک و خطرات ناشی از نقل و انتقال پول، ایجاب می‌کرد که این عمل توسط مؤسساتی انجام گیرد که برای این کار به وجود آمده‌اند. لفظ بانک اصطلاحی است بسیار قدیمی که از واژه آلمانی Banck به معنای «شرکت» اقتباس شده است.
پیدایش بانکداری به قرن ها پیش باز می‌گردد. در آن موقع اهداف بانکداری با زمان حال متفاوت بوده است، قرن‌ها پیش دریافت بهره قرض و کارمزد حفظ امانت، سود قابل توجهی به همراه داشت. این موضوع به تدریج حس رقابت برخی افراد را برانگیخت و با وجود مشکلات عدیده‌ای که برای جلب اعتماد عمومی داشتند اولین مؤسسات خصوصی، جذب سپرده‌‌های مردم را راه انداختند. در اندک زمانی این مؤسسات توانستند فعالیت‌های خود را از محدوده جذب سپرده و قرض دادن اموال خود و دیگران، به خدمات بیشتری چون نقل و انتقال وجوه در داخل، خرید و فروش انواع پول‌های خارجی و در مواردی ایجاد اسناد اعتباری گسترش دهند. در نتیجه اولین بانک‌های خصوصی تشکیل گردید. این بانک‌ها نه تنها برای حفظ و نگهداری سپرده‌ها چیزی نمی‌گرفتند بلکه حاضر بودند در مقابل سپرده‌گذاری چند درصدی به عنوان پاداش بپردازند و این امر موجب روی آوردن مردم به سمت بانک‌های خصوصی گردید. این روند به این صورت ادامه داشت و تحول اساسی زمانی رخ داد که صرافان پی بردند می‌توانند، به جای پول نقد برای قرض گیرنده نیز رسید بپردازند و اینجا بود که مهمترین تحول در عرصه بانکداری یعنی خلق پول اعتباری صورت پذیرفت و بدین ترتیب صرافان توانستند متناسب با اعتبارشان چند برابر اندوخته‌های مردم رسید بین آنان پخش کنند و پول‌های واقعی را به عنوان پشتوانه برای مراجعات احتمالی نگه داشته و با این ابداع حرفه صرافی و بانکداری به یکی از پردرآمدترین مشاغل تبدیل گردید. بعد از تسلط کلیسا بر امور مردم به دلیل سخت‌گیری‌های شدید مقامات کلیسا در مقابل قرض‌های با بهره، این حرفه با مشکل جدی مواجه گشته و تا حدود زیادی از رونق افتاد در این دوران گردانندگان عمده چنین مراکزی، یهودیان بودند چرا که طبق تفسیرشان از آیین یهود گرفتن ربا و بهره از غیر یهودی را مجاز می‌دانستند. پایان جنگ‌های صلیبی و آشنایی اروپاییان با کشورهای مسلمان و فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره جدیدی از تجارت و بازرگانی بین‌الملل بین شرق و غرب شکل گرفت و در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی اهمیت فوق‌العاده‌ای یافت. گسترش بازرگانی، تنوع پول‌های رایج، مشکلات نقل و انتقال مسکوکات، نیاز تجار و پیشه‌وران به سرمایه‌های مالی و … عوامل مختلفی بودند که ضرورت تجدید حیات مؤسسات پولی و بانکداری را طلب می‌کرد. در همان حال تحولات سیاسی اجتماعی جوامع غربی، زمینه را برای این مؤسسات آماده می کرد. از یک طرف با پیدایش تفکرات جدید سیاسی از نفوذ کلیسا در اداره کشورهای اروپایی کاسته شد و قوانین کلیسایی تضعیف شدند. از طرف دیگر تحت تأثیر نیازهای اجتماعی برخی از رهبران مسیحی معتقد بودند نرخ بهره‌های عادلانه (کم) ربا نمی‌باشد و یا ربا تنها در قرض‌های مصرفی مطرح است و شامل قرض‌های تولیدی و تجاری نمی‌شود، این تغییر نگرش در رهبران مسیحی همراه با توجیهات ربا و بهره که از طرف حقوقدانان و اقتصاددانان آن روز ارائه می‌شد عرصه را برای پدیدار شدن بانک‌ها در مقیاسی وسیع‌تر از سابق آماده کرد و بدین ترتیب نسل جدید بانکداری پا به عرصه وجود نهاد. بعد از آن تاریخ افراد و مؤسسات با ابداع شیوه‌های نوین فعالیت‌های بانکی موجب تکامل صنعت بانکداری شدند. امروزه نظام بانکی از اجزاء لاینفک اقتصادها خصوصاً اقتصاد سرمایه‌داری به حساب می‌آید. البته باید توجه داشت که فعالیت‌های متنوع بانکی عصر حاضر، همه با هم و در یک مؤسسه خاص به وجود نیامده بلکه پیدایش آنها به تدریج در کشورهای مختلف و در شرایط گوناگون صورت گرفته است.
تاریخچه پیدایش بانکداری الکترونیکی:
توسعه شگفت انگیز فناوری اطلاعات و ارتباطات و گسترش آن به بازارهای پولی و بانکی جهان، علاوه بر تسهیل امور برای مشتریان بانک‌ها، روش‌های جاری بانکداری را متحول و دگرگون کرده است.
فناوری بانک‌ها، فناوری پردازش، ثبت، نگهداری، تغذیه و تبادل اطلاعات مشتریان است. این فناوری به تدریج تکامل یافت، و همراه با پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات متحول گردید. چند دهه اخیر تحولات شگرفی در نظام بانکداری به وجود آمده است. این تحولات را به چهار دوره می‌توان تقسیم نمود. در هر دوره تا حدی رایانه و نرم افزار جایگزین انسان ها و کاغذ شده‌اند. هر دوره از تکامل برای مدیران نظام بانکی این امکان را فراهم نموده است که اوقات تلف شده را در شرایط کار رقابتی به حداقل برسانند و در گستره بالاتری به ارائه خدمت بپردازند. به عبارت دیگر فناوری جدید و الکترونیکی شدن بانکداری به آنها این امکان را می‌دهد که سرعت، کیفیت، دقت، هزینه و تنوع خدمات خود را افزایش دهند.
در ادامه چهار دوره تحول در نظام بانکداری تشریح خواهد شد.
الف ـ دوره اول: اتوماسیون پشت باجه:
در این دوره که نقطه آغازین کاربرد رایانه در نظام بانکداری می‌باشد با استفاده از رایانه‌های مرکزی، اطلاعات و اسناد کاغذی تولید شده در شعب، به صورت دسته‌ای به مرکز ارسال و شبانه پردازش روی آنها انجام می‌شود. در این دوره کاربرد اصلی رایانه محدود به ثبت دفاتر و تبدیل کاغذ به فایل‌های رایانه‌ای است. فناوری اتوماسیون پشت باجه که در دهه 1960 رواج داشت این امکان را فراهم نمود تا دفاتر و کارت‌ها از شعب حذف و گردش روزانه حساب‌ها در پایان وقت هر روز به رایانه‌های مرکزی برای به روز شدن ارسال گردد. پیشرفت اتوماسیون پشت باجه در دهه 1970 باعث شده که به جای ارسال اسناد کاغذی به مرکز، عملیات روزانه شعب، از طریق ثبت آنها بر روی محیط های مغناطیسی به مرکز ارسال گردد و پردازش اطلاعات و به روز رسانی حساب‌ها کماکان در اطاق‌های رایانه مرکزی صورت می‌گرفت. در این دوره عملیات اتوماسیون تأثیری در جهت رفاه مشتریان بانک‌ها ایجاد ننمود و تأثیر رقابتی نیز بین بانک‌ها بر جای نگذاشت. در طول این دوره سیستم‌های پردازش دسته‌ای و سیستم‌های بزرگ رایانه‌ای به خدمت گرفته شدند و تنها تأثیر اتوماسیون در آن دوره ایجاد دقت و سرعت در موازنه حساب‌ها بود.
ب ـ دوره دوم: اتوماسیون جلوی باجه:
این دوره از زمانی آغاز می‌شود که کارمند شعبه در حضور مشتری عملیات بانکی به صورت الکترونیکی ثبت و دنبال می‌کند. از اواخر دهه 1970 امکان انتقال پیوسته اطلاعات از طریق بکارگیری ترمینال‌ها که به ظاهر شبیه به رایانه‌های شخصی امروزی بودند،‌از طریق خطوط مخابراتی و رایانه‌های بزرگ مرکزی متصل می‌شدند. امکان انتقال اطلاعات به صورت مؤثر در بین شبکه‌های بزرگ رایانه‌ای و ترمینال‌های ورودی و خروجی به وجود آمد. در این دوره کارمندان شعب قادر شدند به صورت پیوسته به حساب‌های جاری دسترسی داشته باشند. در این دوره بانک ها مجبور بودند برای نیل به اتوماسیون جلوی باجه، از شبکه مخابراتی موجود که در اختیار و انحصار شرکت‌های دولتی بود و استفاده از آنها نه تنها از نظر فناوری محدود، بلکه از لحاظ هزینه‌ای بسیار گران بود، استفاده نمایند. این شبکه‌های مخابراتی و اطلاعاتی، ترمینال‌های بانکی شعب مرکز را به مراکز رایانه پشت باجه مرتبط و متصل می‌ساخت. در این دوره هنوز تمایل به استفاده از اسناد کاغذی وجود داشت. اگر چه ترمینال‌ها امکان جستجو و پردازش را سهولت بخشیده بودند لکن هنوز تمامی کارها توسط کارمندان بانک و از طریق ورود اطلاعات و گردش حساب‌ها به ترمینال‌ها صورت می‌گرفت و فقط نیاز به استفاده انبوه از اسناد کاغذی تا حدودی برطرف شد. در این دوره بانک‌ها نتوانستند کارکنان خود را کاهش دهند زیرا هنوز نیاز به افرادی که پاسخگوی مراجعین به بانک‌ها باشند وجود داشت. از طرف دیگر نرم‌افزارهای به کار گرفته شده در این دوره، کماکان غیر یکپارچه و جزیره‌ای بودند. به عبارت دیگر برای هر نوع عملیات، نرم افزار خاص طراحی شده و ارتباط نرم‌افزارها با یکدیگر محدود بود.
ج ـ دوره سوم: متصل کردن مشتریان به حساب‌هایشان
در این دوره که از اواسط دهه 80 آغاز شد امکان دسترسی مشتریان به حساب‌هایشان فراهم گردید. یعنی مشتری از طریق تلفن یا مراجعه به دستگاه خودپرداز (ATM) و استفاده از کارت هوشمند یا کارت مغناطیسی یا کامپیوتر شخصی به حسابش دسترسی پیدا می‌کند و ضمن انجام عملیات دریافت‌ها و پرداخت‌ها، نقل و انتقال وجوه به صورت الکترونیکی انجام می‌دهد. در این دوره سالن معاملات بانک‌‌ها به مرور خالی از صف‌های طولانی مراجعین می‌شود و آن دسته از کارکنانی که در جلوی باجه به امور دریافت و پرداخت از حساب‌ها اشتغال دارند به بخش‌های دیگر نظیر بازاریابی و خدمات مشتریان منتقل می‌شوند. خطوط هوایی مثل ماهواره، ماکرویو، مودم‌های بدون سیم حجم زیادی از کار (ولی نه همه آن) را پیش می‌برد.
مهمترین ویژگی‌های دوره سوم که آن را از دوره‌های قبل و بعد متمایز می‌سازد عبارت است از توسعه جزیره‌ای سیستم‌های مکانیزه‌ در جلوی باجه و پشت باجه و همچنین توسعه سیستم‌های ارتباطی مشتریان با حساب‌هایشان مثل خودپرداز (ATM) و تلفن بانک و فاکسی بانک. در این دوره هم، هنوز نیروی انسانی در ارائه خدمات مؤثر است و بخشی از نیروی انسانی وظیفه ایجاد هماهنگی بین سیستم‌های جزیره‌ای و نیازهای مختلف مشتریان را به عهده دارد. در این دوره کارت‌های بانکی و هوشمند به معنای واقعی و به طور کامل الکترونیکی نشده است و به عبارت دیگر بخشی از فرآیند تبادل الکترونیکی اطلاعات وارد عملیات بانکی و سیستم‌های مکانیزه شده است.
بنابراین می‌توان گفت در این دوره عملیات بانکی به صورت دستی – الکترونیکی در می‌آید. در این دوره نظام بانکی با دو مشکل اساسی مواجه می باشد. یکی عدم یکپارچگی سیستم‌های مکانیزه، جزیره‌ای بودن و ناهماهنگی آنها جهت ارائه خدمات به مشتریان، و دیگری تکامل نیافتگی خطوط مخابراتی و ارتباطی سریع، گسترده و مطمئن و همچنین فقدان پروتکل‌های ارتباطی لازم برای متصل نمودن شعب بانک‌ها به یکدیگر و اتصال مشتریان به شعب.
دـ دوره چهارم: یکپارچه سازی سیستم‌ها و مرتبط کردن مشتری با تمامی عملیات بانکی
آخرین دوره تحول در نظام بانکی زمانی آغاز می‌شود که همه نتایج به دست آمده از سه دوره قبل به طور کامل مورد توجه قرار گیرد و مشکلات آنها برطرف گردد و کلیه عملیات بانکی به طور الکترونیکی انجام شود. در این دوره هم بانک و هم مشتریان می‌توانند به طور دقیق و منظم اطلاعات مورد نیازشان را کسب نمایند. گرچه آهنگ این تحولات متفاوت است اما این چهار دوره به طور یکسان در صنعت بانکداری روی خواهد داد.
لازمه ورود به این مرحله داشتن امکانات و بسترهای مخابراتی و ارتباطی پیشرفته و مطمئن است. این دوره با جمع بندی بخش‌های نرم افزاری و سخت‌افزاری در دوره‌های پیشین به صورت واقعی ارتباط بین بانک و مشتریانش را به تصویر می‌کشد. در دوره‌های قبلی اغلب بانک‌ها بدون سامان‌دهی و نظم مشخص، تنها به خلق جزایر مکانیزه پرداختند.
در دوره چهارم به منظور رسیدن به یکپارچگی و ساماندهی سیستم‌های مکانیزه بانکی، بانک‌ها به یکی از دو جهت زیر تأکید دارند:
تلاش برای استانداردسازی نرم افزاری و سخت افزاری در سیستم‌های رایانه‌ای موجود.
تلاش برای ایجاد سیستم‌های یکپارچه صرفنظر از سیستم‌های جزیره‌ای که قبلاً به وجود آمده است.
سیستم‌های جدید بانکی که اساس آنها مشتری‌مداری است نه حساب‌مداری، کار چندان ساده‌ای نیست. زیرا اغلب با صرف هزینه‌های زیادی همراه است و تلاش طاقت‌فرسا می‌طلبد.
در دوره چهارم، سیستم یکپارچه بانکی این امکان را به مشتری می‌دهد که از رایانه منزل یا محل کار خود خدمات متعارف خود را از سیستم الکترونیکی بانک دریافت نماید. در این دوره صرفه‌جویی واقعی در نیروی انسانی به وجود می‌آید و پول کاملاً حالت الکترونیکی پیدا می‌کند و ابزار تعامل دو طرف یعنی مشتری و بانک، خدمات الکترونیکی است. این در حالی است که در دوره سوم مشتری برای دسترسی به خدمات بانکی از اسناد کاغذی و اعمال دستی کاملاً بی‌نیاز نبود. در دوره چهارم مشتری حتی برای دریافت وام یا خدمات بیمه‌ای و یا دیگر سرویس‌های بانک بی‌نیاز از مراجعه به بانک می‌باشد.
با توجه به توضیحات فوق به طور خلاصه می‌توان نتیجه گرفت که از اوایل دهه 1960 نوعی از خدمات بانکی رواج یافت که مبنای تحول بزرگی برای سال‌های آتی در نظام بانکداری گردید. این نوع خدمات به صورت کارت‌های بانکی بود که در اختیار عموم قرار گرفت.
بعد از مدت زمانی کوتاه هم چک و هم کارت‌های بانکی به مرور اتوماتیک گردیدند، ولی با این حال تا آن زمان حجم بالایی از اسناد کاغذی تولید می‌گردید. از این رو فناوری پیچیده و پیشرفته مخابراتی به عنوان راه حلی جهت حل این مشکل استفاده گردید. در نتیجه با ایجاد اتاق‌های پایاپای خودکار(ACH)، از سیستم انتقال الکترونیکی وجوه در سطح بسیار وسیعی استفاده شد و ساختار سیستم بانکی یک بار دیگر دچار تحولی عمده گردید. بانک‌ها از مؤسسات سپرده گذاری که صرفاً منابع فیزیکی را نگهداری می‌نمودند به مراکز پردازش اطلاعات تبدیل شدند، پول نیز از یک مفهوم قابل لمس به یک مفهوم غیر قابل لمس تبدیل گردید. به طوری که پول می‌توانست هر لحظه بر روی صفحه رایانه نشان داده شود. نه تنها پول به پول الکترونیکی تبدیل گردید، بلکه چک نیز به همین سرنوشت دچار شد و بانک‌ها با ارسال تصاویر چک به جای چک‌های فیزیکی شروع به استفاده از چک‌های الکترونیکی نمودند. با پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات، فناوری تصویر به حدی پیچیده و پیشرفته گردید که بانک‌ها می‌توانستند بدون نیاز به اسناد کاغذی، اطلاعات مربوط به دستور پرداخت‌ها را بین خود مبادله نمایند. در واقع با این کار، مبادله الکترونیکی اطلاعات به جای پردازش اسناد کاغذی مورد استفاده قرار گرفت.
در گذشته انجام فعالیت‌های بانکی به صورت سنتی و دستی صورت می‌گرفت. در این فرآیند مشکلات و مسائل متعددی در راه انجام دقیق، سریع و مطمئن فعالیت‌های بانکی وجود داشت. ولی امروزه سرعت توسعه صنعت انفورماتیک باعث ایجاد تغییرات عمده‌ای هم در شکل پول و سیستم‌های انتقال وجوه در عرصه بانکداری گردید و هم مفاهیم جدیدی را به عنوان پول الکترونیکی و انتقال الکترونیکی آن ارائه نموده است، که این به مفهوم ایجاد نوع جدیدی از بانکداری تحت عنوان بانکداری الکترونیکی می‌باشد. با گسترش شبکه اینترنت و قابل دسترس بودن آن برای همگان شیوه عرضه خدمات در بانک‌ها متحول شده و این تحولات زمینه ظهور پدیده‌هایی مانند: بانکداری تلفن همراه، بانکداری اینترنتی، بانکداری خانگی، و بانکداری مجازی (الکترونیکی) گردیده است.
مقایسه بانکداری سنتی با بانکداری الکترونیکی:
در کشورهای پیشرفته دنیا مذاکرات بین خریدار و فروشنده، سفارش خرید، تهیه بیمه نامه،‌انتقال پول، حمل و نقل کالا و ترخیص از گمرکات به صورت الکترونیکی پشتیبانی می‌شود و روش‌های نقل و انتقال پول به صورت الکترونیکی و حمل و نقل کالا بر اساس درخواست‌های الکترونیکی است که در این راستا بانکداری الکترونیکی از ارکان اصلی و لازمه تحقق این امر می باشد.
بانکداری الکترونیکی به معنای یکپارچه سازی کلیه فعالیت‌های یک بانک از طریق بکارگیری فناوری‌ نوین اطلاعات و ارتباطات، مبتنی بر فرآیندهای بانکداری، منطبق بر ساختار سازمانی بانک‌هاست که امکان ارائه کلیه خدمات مورد نیاز مشتریان را فراهم می‌سازد.
به عبارت دیگر بانکداری الکترونیکی را می‌توان استفاده از فناوری پیشرفته شبکه‌های ارتباطی و مخابراتی جهت انتقال وجوه در سیستم بانکداری معرفی نمود.
آنچه که در جدول ذیل ملاحظه می‌نمایید، مقایسه‌ای است بین ویژگی‌های بانکداری سنتی و بانکداری نوین (الکترونیکی). در این بین آنچه که حائز اهمیت است این است که بانکداری الکترونیکی با وجود چالش‌هایی که برای پیشرفت و توسعه پیش روی خود دارد، می‌تواند به عنوان پدیده بسیار مؤثر و غیر قابل انکار، امور تجاری و مالی را برای تمامی گروه‌های ذی‌نفع تسهیل نماید.
بانکداری نوین (الکترونیکی) بانکداری سنتی
بازار نامحدود از لحاظ مکانی
رقابت نام‌های تجاری
ارائه خدمات گسترده
ارائه خدمات متنوع بر اساس نیاز و سفارش مشتری و نوآوری
بانک‌های چند منظوره مجهز به امکانات الکترونیکی
تمرکز بر هزینه و رشد درآمد
کسب درآمد از طریق کارمزد
از نظر زمانی نامحدود و 24 ساعته
وجود رابطه نزدیک و تنگاتنگ بین بانکی
به علت استفاده از رایانه، حجم کاغذ و نیروی انسانی به شدت کاهش می‌یابد. بازار محدود
رقابت بین بانک‌ها
ارائه خدمات محدود
ارائه خدمات به یک شکل خاص
متکی بر شعب
تمرکز بر هزینه
کسب درآمد از طریق حاشیه سود
در قید ساعات اداری
نبود رابطه نزدیک و مرتبط (بین بانکی)
به علت وجود ساختار مبتنی بر کاغذ، به تعداد زیاد نیروی انسانی نیاز دارد.
آنچه حائز اهمیت و در خور توجه است ویژگی فعال و آینده‌نگر خصوصیات بانکداری الکترونیکی در مقایسه با بانکداری سنتی است. بانکداری سنتی بیشتر با یک دید محافظه کارانه سعی می‌نماید به شیوه‌های مختلف هزینه‌های بانک را کاهش دهد. در صورتی که بانکداری الکترونیکی ضمن ارائه جامع خدمات بانکی در فکر توسعه و تحول بر مبنای جلب رضایت مشتری و افزایش درآمد بر مبنای ارائه خدماتی است که در قالبش کارمزد دریافت می‌دارد. بنابراین در بانکداری الکترونیکی کاهش هزینه‌های بانکی مورد توجه قرار می‌گیرد و بر رشد درآمد بانک از طریق ارائه خدمات متنوع تأکید می‌گردد.
موفق‌ترین بانک‌ها
با ورود فن‌آوری و تکنولوژی اطلاعاتی و ارتباطی در جهت گسترش بهبود صنعت، بانکداری الکترونیکی بوجود آمده است. نقطه آغاز بانکداری الکترونیک را می‌توان ظهور سوئیفت در ماه می 1973 دانست که در اندک زمان بعلت استاندارد بودن فرمت پیام‌های ارسالی، قابلیت اطمینان، امنیت، سرعت، کاهش هزینه و قابلیت دسترسی سریع توسعه چشمگیری داشته است به طوری که اغلب بانک‌های مطرح دنیا از این سیستم برای ارسال و مبادله پیام‌های بانکی استفاده می‌کنند. یکی از موفق‌ترین بانک‌های الکترونیکی در جهان بانک Nordea فنلاند می‌باشد. برای این بانک نمی‌توان از بسیاری جهات در دنیا رقیبی پیدا کرد. 5 سال پیش 12 باجه در شعبه این بانک در ناحیه مالی هلسینکی وجود داشت که مشتری‌ها در صف به انتظار فرا رسیدن نوبت خود بودند. نوبتی که دست کم برای رسیدن به هر نفر نیم ساعت بطول می‌انجامید ولی امروزه 12 باجه تحویلداری به 4 باجه کاهش پیدا کرده است در حالیکه هیچ صفی هم تشکیل نمی‌شود زیرا تقریباً دو صدم مشتریان بانک Nordea بسوی استفاده از خدمات بانکداری از طریق اینترنت روی آورده‌اند. بانکداری الکترونیکی بانک Nordea کمک کرده تا در طول 5 سال اخیر تعداد شبکه‌های خود را در فنلاند به نصف کاهش دهد و نیروی انسانی شاغل را تا 5000 نفر کم کند. البته این در حالیست که تعداد معاملات بانکی خود را تا یک سوم افزایش داده‌آند.
بررسی وضعیت بانکدای الکترونیکی در ایران:
قبل از بررسی وضعیت بانکداری الکترونیکی در ایران لازم است به تاریخچه بانکداری در ایران اشاره شود.
تاریخچه بانکداری در ایران:
بررسی تاریخی نشان می‌دهد که کشور ما خیلی دیر پا به عرصه عملیات جدید بانکی گذاشته است. در گذشته عملیات نقل و انتقال پول و ضرب سکه و تغییر و تبدیل پول به وسیله صراف‌ها صورت می‌گرفت و در واقع سیستم قدیم بانکداری ایران را سیستم صرافی تشکیل می‌داده است. عملیات بانکی در ایران از سال 1888 میلادی با تأسیس شعبه‌هایی در تهران و چند شهر بزرگ از طرف دو «بانک جدید شرق» که مرکز آن در هندوستان بود شروع گردید. سپس در سال 1889 که مطابق با 1306 هجری قمری است با امتیاز «بارون ژولیوی روتر» بانک شاهنشاهی (شاهی) ایران تأسیس شد و پس از آن بانک‌های دیگری به نام بانک ایران و روس و بانک عثمانی در ایران به وجود آمد. ولی کلیه این بانک‌ها از طرف اتباع خارجی و زیر نفوذ سیاست خارجی و استعماری کشورهای انگلستان و روسیه تزاری اداره می‌شد. تا اینکه سال 1306 هجری شمسی بانک ملی ایران تأسیس گردید و از آن تاریخ فعالیت بانکی به معنای واقعی در ایران به وجود آمد و عملیات بانکی رسماً از طرف خود ایرانیان تعقیب شد. عملیات بانک ملی تا قبل از تأسیس بانک مرکزی به دو قسمت نشر اسکناس و عملیات بانکی تقسیم می‌شد و برای هر قسمت ترازنامه جداگانه تنظیم می‌شد، بعد از واگذاری حق انتشار اسکناس از بانک ملی به بانک مرکزی، بانک ملی فقط به عملیات بانکی پرداخت. بانک مرکزی ایران به موجب قانون 7 خرداد 1339 هجری شمسی تأسیس گردید. تأسیس این بانک به منظور حفظ ارزش پول و تنظیم اعتبارات و انتشار پول بود. این وظایف تا سال 1339 هجری شمسی به عهده بانک ملی بود. ولی بانک ملی به علت وظایف متنوع اغلب موفق به انجام وظایف اصلی خود که حفظ ارزش پول و تنظیم اعتبارات است نمی‌گردید. از این نظر در سال 1339 وظایف بانک ملی محدود به عملیات بانکی شد و انحصار انتشار اسکناس و نظارت در گردش پول به بانک مرکزی واگذار گردید.
بانکداری الکترونیکی در ایران:
بانکداری الکترونیکی دو قید و محدودیت خدمات بانکی سنتی یعنی زمان و مکان را از بین برده است در سیستم سنتی بانکی گسترش ساعات بانکی و شعب بانک‌ها عامل تسهیل کننده خدمات رسانی بانکی به شمار می رفت هم اکنون با گسترش روز افزون بانکداری الکترونیکی این معیارها اهمیت و ارزش خود را از دست داده است. با توجه به پیشرفت‌های سریع فناوری اطلاعات و ارتباطات، اغلب کشورها با استفاده از این فناوری نظام بانکداری خود را الکترونیکی کرده‌اند، جمهوری اسلامی ایران نیز از دهه‌های 60 و 70 شمسی تلاش‌های زیادی را در جهت استفاده از سیستم‌های رایانه‌ای در بانک‌ها انجام داده است، اما بنابر دلایل متعدد ایجاد این سیستم‌ها نتایج قابل قبولی را در بر نداشت و تاکنون باعث حذف دفاتر حسابداری و یا کاهش هزینه‌های واقعی پردازش اطلاعات نگردیده است. به همین سبب هر چند سیستم‌های نوینی مانند کارت‌های بانکی یا حساب‌های هوشمند جدا از حساب‌های جاری و یا پس‌انداز بانک‌ها ایجاد شد ولی ارتباط آن با سیستم سنتی از طریق صدور یک سری سند و به صورت دستی انجام می‌پذیرد.
با وجود مشکلات و موانعی که در راه گسترش بانکداری الکترونیکی و انتقال الکترونیکی وجوه در ایران وجود دارد، اقدامات قابل توجهی در این زمینه انجام شده است. در این بخش کارت‌های بانکی، سوئیفت (SWIFT)، شتاب، مهتاب، VSAT ، به طور اعم و اقدامات بانک‌های مختلف ایران به طور اخص مورد بررسی و تحلیل قرار خواهند گرفت.
کارت‌های بانکی در ایران:
استفاده از کارت‌های بانکی در ایران قبل از انقلاب به میزان محدودی رواج داشت. این کارت‌ها توسط مؤسسات بین‌المللی مثل ویزا و مستر کارت ارائه می شد که جنبه‌ بین‌المللی نیز داشتند. علاوه بر آن قبل از انقلاب تعداد بسیار محدود ماشین‌های ATM توسط بعضی از بانک‌ها وارد کشور گردیدند، ولی عملاً مورد استفاده قرار نگرفتند. بنابراین تا قبل از سال 1369 اقدام جدی جهت استفاده از کارت در ایران صورت نگرفت، تا این که در این سال مطالعات و بررسی‌هایی توسط بانک تجارت به خصوص در زمینه تطبیق قوانین موجود بانکی و نحوه استفاده از کارت صورت گرفت و نهایتاً در سال 1370 این بانک توانست اولین کارت بانکی را در ایران صادر نماید که به طرح چک کارت بانک تجارت معروف شد. این کارت ماهیتاً یک کارت بدهکاری می‌باشد. برای صدور این کارت متقاضی به بانک مراجعه می‌کند و یک حساب سپرده در بانک افتتاح می‌نماید و به میزان مبلغ واریزی به حساب، اعتبار کارت تعلق می‌گیرد.
پیرو این اقدام بانک تجارت، بانک سپه نیز در سال 1371 با نصب هفت دستگاه ماشین خودپرداز (ATM)، کارت بانکی صادر نموده و به ارائه خدمات کارت بانکی پرداخت، پس از آن به تدریج سایر بانک‌ها دست به کار شدند و اقدام به ارائه کارت بانکی نمودند. کارت‌هایی که تا به حال توسط بانک های داخلی صادر شده است کارت بدهکار می‌باشند، زیرا اولاً برای دریافت کارت باید حساب افتتاح نمود و به مبلغ کارت سپرده واریز کرد و ثانیاً این کارت‌ها بیشتر برای استفاده از ماشین‌های خودپرداز (ATM) کاربرد دارند.
به غیر از بانک‌ها طی سال‌های اخیر مؤسسات دیگری نیز اقدام به تولید و صدور کارت‌های بانکی نموده‌اند که نمونه بارز آن مؤسسه امین و کارت ثمین می‌باشد. کارت تلفن هم نمونه‌ای کارت می‌باشد که برای پرداخت هزینه مکالمات تلفنی استفاده می‌شود.
شاید جدیدترین اقدامی که در این خصوص توسط بانک‌های کشور انجام شده است سیستم یکپارچه بانک ملی ایران (سیبا) باشد. این سیستم تلفیقی از دو سیستم کارت‌های بانکی (ملی‌کارت) و حساب جاری الکترونیکی می‌باشد. به عبارت دیگر در این سیستم حساب جاری (حساب چک) و حساب کارت مشتری در اصل یک حساب مشترک می‌باشد. بنابراین مشتری هم می‌تواند از دسته چک و هم از کارت، جهت انجام عملیات بانکی خود استفاده نماید.
علاوه بر کارت‌های بدهکار که توسط بانک‌ها ارائه می‌گردد اخیراً کارت هزینه‌ای به نام کارت ثمین ارائه گردیده است. کارت ثمین که توسط شرکت ایزایران تولید شده است مراحل اولیه گسترش خود را سپری می‌کند. این کارت 206 بایت حافظه و یک تراشه (chips) را در خود جای دارد. طریقه تهیه این کارت بدین نحو است که افراد کارمند و یا شاغل در مؤسسات و ادارات دولتی و یا سازمان‌های معتبر از سازمان خود تقاضای کارت می‌نمایند، مؤسسه ذیربط تقاضای مربوطه همراه با اطلاعات مورد نیاز و تعهدات لازم را برای شرکت ایزایران ارسال می کند. شرکت ایزایران کارتی حداکثر معادل 80% حقوق فرد صادر می‌کند. افراد حقیقی نیز می‌توانند با مراجعه به مؤسسه‌های مالی و اعتباری، حدود دو برابر مبلغ اعتبار درخواستی را به صورت اسناد مالی و وثیقه قرار بدهند و با استفاده از اعتبار آن، از مؤسسه صادر کننده کارت، کارت دریافت نمایند. پس از دریافت کارت، دارنده کارت می‌تواند به فروشگاه‌های خاصی مراجعه نماید و کالای مورد نظر خود را خریداری نماید و یک تا سه ماه بعد بدهی خود را پرداخت نماید. در صورت عدم پرداخت بدهی خود، کارت وی از درجه اعتبار ساقط می‌گردد. فروشنده نیز پس از انجام معامله، پس از دو روز می‌تواند با ارائه صورت حساب فروش، مبلغ صورت حساب خود را پس از کسر 2 درصد کارمزد ایزایران، دریافت نماید. در صورت مفقود شدن کارت یا سرقت رفتن آن، پس از اطلاع یافتن شرکت، کارت غیر قابل استفاده خواهد بود.
گسترش استفاده از کارت‌ها در ایران با مشکلات و موانع زیادی روبروست. یک دسته از مشکلات، مشکلات سخت افزاری می‌باشد، منظور از سخت افزار دستگاه‌های خودپرداز (ATM)، نقطه فروش (POS) و سایر دستگاه‌های مورد نیاز می‌باشد. با توجه به این که بانک‌های ایران از ماشین‌های مشابهی استفاده نکرده‌اند محدوده کاربرد کارت‌ها در ایران وسیع نیست. علاوه بر این، موضوع قیمت هنگفت چنین دستگاه‌هایی سبب شده است که بانک‌ها نتوانند در کلیه شعب خود این دستگاه را نصب نمایند.
علاوه بر مشکلات سخت‌افزاری، مشکلات نرم افزاری نیز در بانک‌ها وجود دارد. به علت این که بانک‌ها از نرم افزارهای مشابهی استفاده نمی‌کنند، تبادل اطلاعات، با مشکل مواجه است.
علاوه بر معضلات مطرح شده مشکل عمده کاربرد کارت‌ها، فقدان زیر ساخت‌های الکترونیکی لازم در بانک‌ها و مؤسسات مالی است، زیرا بانک‌ها و مؤسسات مالی از سیستم‌های سنتی استفاده می‌کنند. در نتیجه استفاده از کارت‌های بانکی محدود می‌گردد. این موضوع سبب شده است که بانک‌ها سیستم‌های کارت کاملاً مجزا از سیستم بانکی خود تعریف نمایند. گسترش و رواج بعضی از کارت‌ها مثل کارت‌های اعتباری به علت قانون بانکداری بدون ربا از لحاظ قانونی و شرعی با مانع روبرو است.
مشکل فرهنگ استفاده و امنیت کارت‌ها، تقلب، سرقت، شیوه رسیدگی به تخلفات و فرایند قضایی مربوطه از موانع مؤثر در گسترش کارت‌ها در ایران می‌باشد. زیرا باعث ایجاد جو عدم اطمینان و اعتماد در بین مردم می‌شود.
یکی از استفاده های مهم کارت‌ها در تجارت بین‌المللی می‌باشد، کارت‌های صادر شده در ایران در سطح ملی و محدود کاربرد دارند، محدودیت کاربرد آنها باعث مانع در گسترش استفاده از این کارت می‌شود.
بعضی از موانع فوق مربوط به عدم دستیابی فناوری پیشرفته اطلاعات و ارتباطات است که به علت تحریم اقتصادی آمریکا بر علیه جمهوری اسلامی ایران تشدید شده است. حال که مشکلات و معضلات کارت‌ها در ایران بررسی شد، پیشنهاداتی برای بهبود وضعیت کارت‌ها در ایران ارائه می‌گردد. به طور خلاصه برای گسترش استفاده از کارت‌ها در کشور اقدامات زیر پیشنهاد می‌گردد:
حرکت بانک‌ها از بانکداری سنتی به بانکداری الکترونیکی.
هماهنگ کردن سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای بانک‌ها.
ایجاد زیرساخت‌های لازم برای انتقال الکترونیکی وجوه در ایران.
تجدید نظر در قوانین بانکی و وضع قوانین لازم در خصوص انواع کارت‌های بانکی.
ایجاد فرهنگ لازم جهت استفاده از کارت‌ها.
فراهم آوردن امکان استفاده از کارت‌ها در تمامی مکان‌ها، بانک‌ها و فروشگاه‌ها.
برقراری ارتباطات بین‌المللی بانک‌ها و بین‌المللی کردن استفاده از کارت‌ها.
شبکه تبادل اطلاعات بانکی (شتاب):
یکی دیگر از اقدامات نظام بانکداری ایران برای ایجاد زمینه راه‌اندازی بانکداری الکترونیکی طرح شبکه تبادل اطلاعات بانکی (شتاب) می‌باشد. از آنجایی که تبادل الکترونیکی وجوه مختص به یک بانک نیست و همانگونه که در شیوه سنتی تبادل وجوه نقدی، حساب‌ها و اسناد دریافتی بین بانک‌ها از طریق اتاق پایاپای انجام می‌پذیرد، برای تبادل الکترونیکی وجوه بین بانک‌ها نیز چنین مکانیسمی به طور الکترونیکی مورد نیاز است. برای این منظور بانک‌ها به شبکه الکترونیکی جدیدی که مانند اتاق پایاپای برای بانک‌ها عمل کند نیازمند می‌باشند. وظیفه تبادل اطلاعات بانکی در سطح بین‌المللی و خارج از کشور به عهده شبکه‌های بین‌المللی به خصوص سوئیفت است. اما در داخل کشور و با توجه به ارتباط بین بانک‌های داخلی، سوئیفت کارآیی و ویژگی های لازم را برای این کار ندارد. به همین منظور شبکه‌ای به نام شتاب (شبکه تبادل اطلاعات بانکی) در نظر گرفته شده که این خلاء را در آینده پر نماید. شرکت خدمات انفورماتیک به عنوان سازمان اجرایی طرح اتوماسیون سیستم بانکی اقدام به طراحی مرکز شتاب با اخذ مجوز از شورای عالی بانک‌ها در سال 1377 کرده است. در این مرکز شرایط، مقررات، آیین‌نامه‌ها و استاندارد پیام‌ها تدوین گردیده است. محدوده خدمات این مرکز دستگاه‌های نقطه فروش (POS)، خودپرداز (ATM) و PINPAD و همچنین ارائه خدمات تجارت الکترونیکی است.
مرکز شتاب پس از بررسی و مطالعه مراکز سوئیچ کشورهای پیشرفته و بکارگیری تجربیات آنها به وجود آمده است. سیستم نرم افزار به کار گرفته شده بر اساس سیستم عامل UNIX، windows با پیروی از پروتکل TCP/IP بنا شده است و از معماری خادم و مخدوم با پیکربندی سوپرسرورهای قدرتمند استفاده می‌نماید.
شکل‌گیری شبکه شتاب از آغاز تا امروز:
در حقیقت تقریباً از سال 1379 سیستم شتاب یا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکی پایه‌ریزی شد. ولی در عمل از مردادماه سال 1381 این طرح به مرحله‌ی اجرا در آمد. در ابتدای شکل گیری این شبکه بانک صادرات ایران و بانک کشاورزی آغازگر این اتصال شبکه‌ای بودند.
به گفته کارشناسان امور بانکی، در حال حاضر سوئیچ واسط میان کلیه بانک ها به بانک مرکزی متصل است و دارندگان کارت هوشمند در صورت اتصال به دستگاه‌های پذیرنده کارت می‌توانند فارغ از این که در بانکی حساب داشته یا نداشته باشند، خدمات گرفته


دسته‌بندی نشده  یکپارچه موانع مکانیزه مشکلات مشتری مخابراتی مؤسسه مؤسسات کشور کاغذی کاغذ قلمرو فناوری شعبه شعب سوئیفت سنتی سکون سپرده رقابت رایانه راندمان درآمد خودکار خودپرداز جزیره تلفن ترمینال تحولات تحول تجارت تاریخچه تأسیس پیشرفت پیدایش پهنای پایاپای بانکی بانکداری بانک باجه اینترنت انسانی الکترونیکی اعتباری اسناد ارتباطات اتوماسیون ATM

سایت ما حاوی حجم عظیمی از مقالات دانشگاهی است . فقط بخشی از آن در این صفحه درج شده شما می توانید از گزینه جستجو متن های دیگری از این موضوع را ببینید 

کلمه کلیدی را وارد کنید :

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *